طرح توجيهي واژه اي که اين سال ها زياد شنيده ايم ، براي اخذ تسهيلات بانکي يا اخذ مجوز از سازمان هاي دولتي مانند سازمان صنعت معدن تجارت و يا جهاد کشاورزي و ... به وجود طرح توجيهي نياز پيدا کرده ايم. طرح توجيهي نياز اوليه يک کارآفرين است حال چه براي يک کسب و کار کوچک چه احداث يک مجتمع عظيم صنعتي و توليدي . طرح توجيهي معادل واژه انگليسي Feasibility Study مي باشد و عبارتست از گزارشي که توجيه پذيري يک طرح را از جنبه هاي مختلف بازار، فني، مالي و اقتصادي مورد بررسي و مطالعه قرار مي دهد.
مقصود از طرح هر پروژه صنعتي و يا خدماتي مي باشد که پس از اجرا و در نهايت منجر به ارائه يک محصول و يا خدمت به مصرف کنندگان مياني و يا نهايي مي گردد. يک طرح ممکن است شامل احداث يک کارخانه توليدي و يا افزايش يک خط توليد به خطوط توليد يک کارخانه موجود و يا تأسيس يک شرکت خدماتي رفاهي باشد. براين اساس مي توان جهت تحليل و بررسي هر تصميم سرمايه گذاري يک گزارش توجيهي آماده نمود.
طرح توجيهي ، شامل نماي کلي پروژه يا فعاليت اقتصادي و کسب و کاري است که قصد راه اندازي آن را دارند. پيش از شروع هر فعاليتي، در نظر گرفتن عوامل و شرايط موجود و بررسي آنها در موفقيت و پپش برد کسب و کار نقش اساسي ايفا مي کند؛ چرا که هر فعاليتي که بدون تدبير و برنامه ريزي آغاز شود ، محکوم به شکست خواهد بود. طرح توجيهي زواياي سرمايه گذاري از قبيل ميزان سرمايه گذاري ، وضعيت بازار و وضعيت موجود يک طرح را براي سرمايه گذار روشن مي کند تا سرمايه گذار بتواند تصميم گيري راحت و درستي از مسير انتخابيش داشته باشد.
بطور معمول يک گزارش توجيهي از بخش هاي مختلف زير تشکيل يافته است :
بخش اول - مطالعات بازار: معادل واژه انگليسي Market Study بوده که جنبه هاي مختلف بازار محصولات و يا خدمات پيش بيني شده براي طرح از جمله عرضه، تقاضا، مصرف، بازار هدف و ساير موارد را مورد مطالعه و بررسي قرار مي دهد.
بخش دوم - توجيه پذيري فني: معادل واژه انگليسي Technical Feasibility مي باشد که در اين بخش ابعاد مختلف فني طرح از جمله دانش فني مورد استفاده، ظرفيت، محل اجرا، ماشين آلات و تجهيزات مورد نياز و ساختار اجرائي آن را مورد مطالعه قرار مي دهد.
بخش سوم - تجزيه و تحليل مالي: معادل واژه انگليسي Financial Analysis مي باشد که در آن شاخص هاي مختلف مالي و سودآوري طرح با استفاده از اطلاعات بخش هاي قبلي گزارش و براساس اصول و استانداردهاي اقتصاد مهندسي بدست آمده و مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرد و براساس آن شاخص ها در خصوص اجرا و يا عدم اجراي طرح تصميم گيري مي شود.
نخستين مرحله از فرايند بررسي توجيه پذيري هر طرحي مربوط به مطالعات بازار آن مي باشد. هر طرحي با توجه به ماهيت آن داراي محصولات يا خدمات (که در حالت کلي محصول ناميده مي شود) گوناگوني مي باشد که هدف از اجراي آن طرح، ارائه محصول به بازار مصرف است. براين اساس پس از شناسايي بازارهاي مصرف محصول و تعيين بازار هدف مورد نظر بايستي به بررسي همه جانبه اين بازار اهتمام ورزيد. مهم ترين مواردي که در مطالعات بازار طرح ارائه مي گردد شامل تعيين آمار مربوط به ميزان توليد، واردات، صادرات و مصرف محصول مورد نظر در طي سالهاي مختلف در کشور و همچنين پيش بيني اين موارد در طي سالهاي آتي مي باشد.
پيش بيني تقاضا به عنوان يکي از مهمترين ارکان مطالعه بازار مي باشد. بطوريکه با استناد به پيش بيني هاي انجام شده تحليل وضعيت آينده صنعت مورد بررسي صورت مي پذيرد. روش هاي مختلفي براي پيش بيني تقاضا در سالهاي آتي وجود دارد که انتخاب روش مورد نظر متأثر از دو عامل زير مي باشد.
1. نوع محصول به لحاظ مصرفي، واسطه اي، سرمايه اي بودن
2. آمار و اطلاعات در دسترس
آشنايي با انواع طرح هاي توجيهي
يک طرح توجيهي، همان طور که از نامش پيداست، براي توجيه نمودن سرمايه گذار (اعم از بانک، سازمان، شرکت و يا شخص) تنظيم مي شود و هرچه دقيق تر نوشته شود؛ سرمايه گذار، راحت تر مي تواند تصميم بگيرد که آيا اين طرح مي تواند خواسته هاي او را برآورده کند يا خير؟
در تنظيم يک طرح توجيهي بايد سعي نمود واقعيت ها را بيان کرد و تمامي داده ها با منبع و مرجع معتبر ارايه گردد و همچنين تا حد امکان، از فرضيات نادرست دوري جست.
طرح توجيهي قابل عرضه توسط گروه بهبود صنعت در دو قالب ارايه مي گردد:
1- طرح ايجاد
«طرح ايجاد» به طرحي گفته مي شود که براي يک واحد توليدي که هنوز راه اندازي نشده، نگاشته مي شود. در تنظيم اين نوع طرح از اصطلاحات «موجود» و «مورد نياز» استفاده مي شود.
2- طرح توسعه
«طرح توسعه» به طرحي گفته مي شود که براي يک واحد توليدي داراي پروانه بهره برداري، نگاشته مي شود. اين طرح براي توسعه يک واحد توليدي، اعم از افزايش ظرفيت يا افزودن خط توليد جديد، مي تواند کاربرد داشته باشد.
طرح هاي توسعه معمولاً در پرداخت وام در اولويت قرار دارند. دليل آن مي تواند وجود توانايي براي بازپرداخت وام باشد. در اين نوع طرح ها از اصطلاحات «موجود» و «پس از توسعه» استفاده مي گردد.
مراحل تدوين طرح توجيهي
مراحل تنظيم طرح توجيهي به 22 بخش مجزا به شرح زير خواهد بود :
1- مقدمه (چه مواردي در مقدمه مي آيد)
2- خلاصه ي بررسي هاي اوليه (موقعيت يابي طرح)
3- مشخصات مجري طرح
4- مشخصات طرح
5- مشخصات مجوزهاي قانوني اخذ شده
6- خلاصه برآورد مالي طرح
7- برآورد سرمايه ي ثابت
8- برآورد هزينهي نگهداري و تعميرات طرح
9- برآورد هزينهي استهلاک طرح
10- برآورد سرمايه ي در گردش طرح
11- برآورد هزينه هاي پيش بيني نشده ي توليد
12- مشخصات محصول، فرآيند و روش توليد محصول
13- برآورد هزينههاي سرمايه گذاري کل طرح
14- نحوه ي سرمايه گذاري
15- هزينه ي تسهيلات مالي
16- پيش بيني مالي طرح پس از شروع بهره برداري
17- قيمت تمام شده ي محصول
18- برآورد سود و زيان ساليانه ي طرح
19- محاسبه ي نقطه ي سر به سر (در 100 درصد راندمان)
20- محاسبه ي ساير نسبت هاي مالي
21- برنامه ي زمانبندي اجراي طرح
22- تجزيه و تحليل طرح
در ادامه روش هاي مختلف پيش بيني تقاضاي محصول در طي سالهاي آتي ارائه شده است.
1- روش روند گذشته يا تداوم روند قبلي
در اين روش با فرض اين که روند تغيير پارامتر موردنظر درآينده، مشابه روند سالهاي گذشته خواهد بود، از رشد متوسط سالهاي قبل جهت پيش بيني ميزان پارامتر استفاده مي شود. مزيت اصلي اين روش سهولت استفاده از آن مي باشد، اما نبايد اين نکته را از ذهن دور نگاه داشت که در بسياري از موارد، صرف استناد به روند سالهاي گذشته مي تواند گمراه کننده باشد. زيرا تغييرات و تحولات تکنولوژيکي، فرهنگي و سليقه اي و تحولات جمعيتي باعث تأثير در روند تغيير پارامتر مورد نظر خواهد شد.
2- روش سطح مصرف يا مصرف سرانه
در اين روش که بطور عمده جهت پيش بيني تقاضاي محصول در سالهاي آتي استفاده مي شود، متوسط نرخ رشد مصرف سرانه در سالهاي گذشته محاسبه مي شود. پيش بيني تقاضا با لحاظ کردن متوسط نرخ رشد سرانه و نرخ رشد جمعيت بدست مي آيد.
Xn = A (1 + P)n C (1 + R) n
که در آن:
A جمعيت کنوني
P نرخ رشد جمعيت
n سال مورد محاسبه
C مصرف سرانه در سال پايه
R نرخ رشد مصرف سرانه
X تقاضا
روش فوق زماني استفاده مي شود که امکان استناد به شاخص مصرف سرانه در مطالعه وجود داشته باشد.
3- روش ضريب مصرف
اين روش پيش بيني تقاضا براي کالاهاي واسطه اي که از آنها براي توليد کالاي ديگر استفاده مي شود، مناسب مي باشد. بطوري که با در اختيار داشتن ضريب مصرف محصول مورد بررسي در بخش هاي مصرف کننده محصول و پيش بيني توليد کالايي که از محصول مورد بررسي استفاده مي نمايد مي توان به تقاضاي محصول مورد بررسي دست يافت. روش فوق در مواردي که امکان تعيين ضريب مصرف محصول فراهم باشد و همچنين امکان پيش بيني توليد کالاي مصرف کننده محصول در سالهاي آينده فراهم باشد، مناسب مي باشد.
4- فرايند مارکو (Markov Process)
در اين روش با استفاده از نظرسنجي، براي کالاهاي جديد يا نوع خاصي از کالاهاي موجود که نيازمند بررسي رفتار مصرف کنندگان محصول اعم از افراد يا گروههاي درآمدي و يا صنايع مصرف کننده محصول واسطه اي مي باشد مي توان از روش فرايند مارکو استفاده کرد. در اين روش از طريق پرسشنامه، مطالعه ميداني و يا مصاحبه مي توان به نظر سنجي پيرامون تقاضاي کالاي مورد بررسي پرداخت.
5- روش روند متغير
در اين روش به دلايل تغيير در شرايط اقتصادي و اجتماعي و نيز تحول الگوهاي مصرفي ناشي از آنها، بررسي روند تغييرات مصرف يک کالاي معين برحسب مورد در ارتباط با تغيير درآمد ملي (يادرآمد سرانه) و يا هريک از اجزاي تشکيل دهنده آن نظير سرمايه گذاري ملي (دولتي، خصوصي) مصرف ملي (دولتي، خصوصي) و ... و يا اعتبارات خاص برنامه اي و بودجه خانوار انجام مي شود. مقادير پيش بيني شده براي درآمد ملي و يا هرکدام از پارامترهاي فوق را به ترتيب از گزارش هاي مربوط به برنامه هاي عمراني بودجه دولت، بانک مرکزي و ساير سازمان هاي ذيربط دولتي و ملي مي توان تهيه نمود.
در اين روش براي تحليل ارتباط و مقايسه بين روند مصرف کلاي مورد بررسي يا روند تغييرات درآمد ملي و يا هر پارامتر ديگر و طريق تناسب ساده و با رابطه همبستگي (Regression) استفاده مي شود. در روش تناسب ساده چون ميزان روند تغييرات مصرف کالا و روند تغيير پارامتر انتخابي در دوره گذشته معلوم هستند لذا با معلوم بودن روند آينده پارامتر انتخابي، ميزان روند تغييرات مصرف کالا در آينده برآورد خواهد شد. از رقم بدست آمده به همان شکلي که در روش قبلي ذکر شد براي پيش بيني ميزان تقاضاي محصول در آينده استفاده مي شود.
بررسي ميزان توليدات محصول شامل گردآوري آمار و اطلاعات مربوط به توليدات شرکت هايي است که درحال حاضر درحال ارائه اين محصول مي باشند و در حالت کلي بعنوان رقيب محسوب مي گردند. پس از تعيين ميزان عرضه محصول که برابر توليد باضافه واردات مي باشد بايستي آمار و ارقام مربوط به شرکت ها و يا جمعيت مصرف کننده محصول مورد نظر بررسي و ارائه گردد تا از مقايسه ميزان عرضه و تقاضاي محصول، تعيين گردد که آيا محصول توليدي داراي بازارمصرف مي باشد و يا خير؟
درصورت اشباء بازار داخل کشور جهت ارائه محصول که نشانگر حضورتعداد زيادي از شرکت هاي مشابه و يا عدم وجود بازار مصرف داخلي مي باشد بايستي به صادرات محصول مورد نظر توجه داشت که براين اساس لازم است تا مطالعات بازار در سطح گسترده تري (جهاني) بررسي گردد. همچنين درصورت اشباء بازارجهاني و وجود رقباي بين المللي متعدد، تنها راه ممکن جهت حضور در اين بازار توليد محصول با کيفيت بسيار بالا و قيمت پايين و انجام فعاليات هاي بازرگاني و تبليغاتي در سطحي بسيار گسترده مي باشد.
نتيجه مطالعات بازار طرح توجيهي، پاسخگويي به سئوالات ذيل مي باشد:
:: آيا براي ارائه محصول توليدي، بازار مصرف مناسب و مطلوبي در داخل و يا خارج کشور وجود دارد؟
:: نحوه ورود به اين بازار چگونه است؟
:: کيفيت و کميت ارائه محصول به بازار مصرف بايستي داراي چه شرايطي باشد؟
:: چه پارامترهاي در بازار مصرف محصول تأثير گذار است؟
:: ريسک ورود به بازارهاي داخلي و خارجي به چه ميزان است؟
:: آيا در سالهاي آتي وضعيت بازار به همين منوال باقي خواهد ماند؟
توجيه پذيري طرح از لحاظ امکان اجراي آن در بخش توجيه پذيري فني گزارش توجيهي مورد بررسي قرار مي گيرد. در اين بخش بررسي هاي اوليه اي که درخصوص نحوه اجراي طرح تحت عنوان فاز يک طراحي انجام گرفته ارائه مي گردد. طراحي فازيک داراي اطلاعات کلي مي باشد و حاوي اطلاعات بسيار ريز (Detail) همانند آنچه در فاز دو طراحي است، نمي باشد. اين اطلاعات شامل مشخصات زمين محل اجراي طرح، دانش فني پروژه، ظرفيت، نحوه اجراي عمليات ساختماني، محوطه سازي و راه سازي، ماشين آلات و تجهيزات مورد نياز توليدي، تأسيسات و ساير مواردي است که تحت عنوان هزينه هاي ثابت سرمايه گذاري مدنظر قرار گرفته است.
کليه اطلاعات فني اجراي طرح در مراحل احداث و بهره برداري در اين بخش از گزارش توجيهي ارايه مي گردد. در اين بخش اطلاعات مربوط به هزينه هاي سرمايه گذاري که شامل هزينه هاي ثابت سرمايه گذاري، هزينه هاي قبل از بهره برداري و سرمايه در گردش مي باشد بايستي همراه با مستندات (Proforma) قابل ارائه در بانک و ساير نهادهاي مربوط ارائه و بررسي گردد. همچنين محاسبات مربوط به هزينه هاي ساليانه توليد که شامل هزينه هاي تأمين مواد اوليه، سوخت، پرسنلي، استهلاک، هزينه هاي تأمين مالي، هزينه هاي اداري و خدماتي و غيره مي باشد نيز در اين بخش ارائه خواهد گردد. در اين بخش زمان بندي و نحوه اجراي طرح بصورت کلي و مرحله به مرحله تشريح مي گردد. نتايج مذاکرات با ساير شرکت هايي که بعنوان تأمين کننده تجهيزات و پيمانکار ساخت و بهره برداري بخش هاي مختلف طرح مي باشند با مستندات مربوط در اين بخش ارائه مي گردد.
ارائه بررسي هاي فوق الذکر همراه با مدارک مستدل نشان دهنده امکان پذيري اجراي طرح از ديدگاه مسائل فني مي باشد.
اطلاعات جمع آوري شده در بخش مطالعات فني طرح بعنوان خوراک بخش تجزيه و تحليل مالي گزارش توجيهي مي باشد و بر اين اساس بايستي بصورت کامل و دقيق محاسبه و ارائه گردد.
هدف نهايي از اجراي هر طرحي کسب درآمد و سود از محل فروش محصول و يا ارائه خدمات مي باشد. اما سئوال بسيار مهم اين است که دستيابي به چه مقدار سود به صرفه است و در صورت دست يابي به چه مقدار درآمدي، سهامدار از سرمايه گذاري خويش منفعت لازم را کسب نموده است. لذا جهت دست يابي به معيار و شاخص مناسب جهت تعيين سوددهي و يا عدم سوددهي طرح ها، يک سري شاخص هاي مالي و اقتصادي در طي سال هاي گذشته از جانب کارشناسان و اقتصاد دانان بزرگ تعريف و مورد استفاده قرار گرفته است.
هدف از تجزيه و تحليل مالي طرح در گزارشات توجيهي، دست يابي به شاخص هاي مالي و اقتصادي جهت حصول تصميم مقتضي است. خوراک لازم بمنظور محاسبه شاخص هاي مالي و اقتصادي هزينه هاي سرمايه گذاري و هزينه هاي توليد مي باشد که در بخش مطالعات فني گزارش پيش بيني و ارائه گرديده است. در اين بخش از گزارش با استفاده از هزينه هاي سرمايه گذاري، هزينه هاي توليد، درآمد ساليانه پيش بيني شده براي طرح و ساير مباني و مفروضات مورد نياز جهت انجام محاسبات، صورت حساب سود (زيان)، صورت گردش وجوه نقد، ترازنامه پيش بيني شده و ساير جداول مالي و اقتصادي که جهت محاسبه شاخص ها مورد استفاده قرار مي گيرد تهيه و تنظيم مي گردد.
پس از تشکيل جداول مالي و اقتصادي، شاخص هاي مهم تأثير گذار در تصميم گيري جهت اجرا و يا عدم اجراي طرح با استفاده از فرمول هاي مربوط محاسبه و بمنظور اتخاذ تصميم مناسب ارائه مي گردد. در اين زمينه لازم به ذکر است که اهداف و شاخص هاي تعريف شده در تحليل هاي مالي و اقتصادي بايکديگر متفاوت مي باشد.
تحليل مالي و تحليل اقتصادي دو راه اصلي براي آزمون مطلوبيت يک طرح هستند. ابزارهاي بکار گرفته شده براي انجام اين دو آزمون متفاوت نيستند، اما رويکرد و نگرش آنها تفاوت اساسي دارد. ارزيابي مالي با جريانهاي هزينه و فايده از ديدگاه يک سرمايه گذار (بنگاه يا فرد) و ارزيابي اقتصادي با جريانهاي هزينه و فايده اجتماعي سروکاردارند. در نتيجه تحليل ها يا آزمونهاي اقتصادي نسبت به مالي از ديدگاه وسيع تري هزينه ها و فايده ها را لحاظ مي کنند. يک بنگاه يا فرد به هنگام سرمايه گذاري به منفعت مالي و ثبات منفعت توجه دارد، در حاليکه جامعه يا دولت به هدف هاي گسترده تري نظير افزايش درآمد ملي، اشتغالزايي، ريشه کني فقر و فايده هاي معطوف به يک جامعه به طور کلي مي انديشد. در نتيجه هدف هاي دو آزمون متفاوت است. لذا چنانچه هدف ارزيابي ميزان منفعت طرح براي جامعه و از ديدگاه ملي باشد (مانند طرح هاي ملي)، ارزيابي اقتصادي به کار مي آيد
گروه کاری آنتی دوت