طرح توجیهی گوزن ،طرح اشتغال زایی گوزن،راه اندازی طرح پرورش گوزن09198000513

مرال شمال یا گوزن قرمز یا گاو کوهی (Cervus elaphus) یکی از بزرگ‌ ترین انواع گوزن است که بومی اروپا، آسیای صغیر، غرب آسیا و آسیای میانه و شمال آفریقا می‌باشد. مرال یکی از بزرگترین انواع گوزن و بزرگترین گوزن بومی ایران است تا سال ۲۰۰۴ واپیتی یا اِلک (Cervus canadensis) گوزن بومی شرق آسیا و آمریکای شمالی یکی از انواع مرال محسوب می‌شد؛ این باور بر اساس دورگه‌های باروری که از آمیزش این دو جانور در اسارت به دست آمده بود، اتخاذ شده بود ولی مطالعات ژنتیکی اخیر بر روی صدها نمونه از زیرگونه‌های مختلف مرال و الک و همچنین دیگر گونه‌های خانوادهٔ گوزن‌های Cervus مشخص کرده که این دو گونه‌های مستقلی به شمار می‌روند. مرال به دست انسان به کشورهای دیگری چون آرژانتین، استرالیا و نیوزیلند هم وارد شده و به جهت آسیبی که به پوشش گیاهی و حیات وحش بومی این مناطق وارد کرده در فهرست بدترین ۱۰۰ گونه مهاجم دنیا قرار دارد. مرال یکی از بزرگترین انواع گوزن و بزرگترین گوزن بومی ایران است و با این که در گذشته جمعیت بسیار زیادی در اغلب نواحی جنگلی سواحل دریای خزر، ارتفاعات البرز و دامنه‌های زاگرس داشت، امروزه تنها در برخی از ارتفاعات دور از دسترس البرز مرکزی و شرقی پیدا می‌شود. مرال به طور کلی با توجه به جمعیت مناسب و زیستگاه وسیع در خطر انقراض قرار ندارد اما برخی از انواع آن در برخی مناطق با خطر انقراض روبرو بوده و یا هستند. اتحادیه بین‌المللی حفاظت محیط زیست ۹ زیرگونه مختلف را برای مرال تعیین کرده که سه تای آن‌ها در معرض خطر (دومین درجه حفاظتی)، یکی آسیب‌پذیر (سومین درجه) و یکی در آستانه تهدید (چهارمین و پائین‌ترین درجه حفاظتی) قرار دارند. مرال از بزرگ‌ترین انواع گوزن است و در برخی کشورها مانند انگلستان و ایرلند بزرگ‌ترین پستاندار وحشی محسوب می‌شود. دودیسی جنسی در این گونه شدید است و نرها با داشتن شاخ و اندازهٔ بزرگ‌تر از ماده‌ها متمایزند. وزن جنس نر این حیوان به‌طور میانگین ۱۶۰ تا ۲۴۰ کیلوگرم، طول بدن ۱۷۰ تا ۲۳۰ سانتی‌متر است. در جنس ماده وزن بین ۱۲۰ تا ۱۷۰ کیلوگرم و طول بدن ۱۶۰ تا ۲۱۰ سانتی‌متر است. ارتفاع در ناحیه شانه ۱۰۵ تا ۱۲۰ سانتی متر و دم حدود ۱۲ تا ۱۹ سانتی‌متر است. البته زیرگونه‌های مختلف این حیوان تفاوت زیادی از نظر اندازه دارند. مرال‌های عظیم‌الجثه و شاخ‌کوتاه رشته‌کوه کارپات تا ۵۰۰ کیلو رشد می‌کنند و مرال‌های جزیره کرس فقط حدود ۸۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم وزن دارند. مرال‌های بومی ایران هم از انواع بزرگ مرال محسوب می‌شوند که جنس نر آن‌ها به طور میانگین ۲۵۰ کیلوگرم وزن و ۱۴۰ سانتی‌متر ارتفاع شانه دارد. مرال در ایران در گذشته در جنگل‌های شمال کشور از ساحل دریای خزر تا ارتفاعات البرز و جنگل‌های بلوط حاشیه زاگرس از آذربایجان تا استان فارس زندگی می‌کرد اما امروزه نسل آن در شمال غرب و غرب کشور به‌کلی نابود شده و آخرین بار ۵۰ سال پیش در جنگل‌های ارسباران مشاهده شد. در جنگل‌های ساحلی دریای خزر نیز به جز در یک یا دو منطقهٔ حفاظت شده نسل آن منقرض شده‌است. در کرانه‌های غربی دریای خزر هم منقرض شده یا بسیار نادر است و تنها در جنگل‌های کوهستانی دور از دسترس البرز مرکزی و شرقی جمعیت مناسبی دارد. مرال در رشته‌کوه اطلس در الجزایر، تونس و مراکش هم حضور دارد و تنها گوزن بومی قاره آفریقا است. البته جمعیت این حیوان در این منطقه رو به کاهش است. آلبانی، اسرائیل، اردن، لبنان، سوریه و ترکمنستان کشورهایی هستند که نسل این گوزن در آن‌ها منقرض شده‌است. نسل این حیوان در مراکش، قراقستان و یونان هم در گذشته منقرض شده بود اما دوباره احیا شد. دشمن طبیعی مهمترین دشمنان طبیعی مرال در اروپا گرگ خاکستری و پس از آن خرس قهوه‌ای است. سیاه‌گوش اورآسیا و گراز هم گاهی بچه مرال‌ها را شکار می‌کنند. در ایران دشمن طبیعی اصلی این حیوان پلنگ و سپس گرگ و خرس قهوه‌ای است. مرال و انسان شکار مرال در بسیار از کشورها مشتاقان فراوانی دارد. یکی از محبوب‌ترین روش‌های شکار این حیوان در گذشته تقلید صدای جنس نر این حیوان در فصل جفت‌گیری برای فریب دادن گوزن‌های دیگر و کشانیدن آن‌ها به سوی خود بود. با این حال این روش خطرات خاص خود را داشت از جمله این‌که گاه به‌جای مرال، ببر را که شکارچی اصلی مرال بود به سوی انسان می‌کشاند. تا سال ۲۰۰۴ واپیتی یا اِلک (Cervus canadensis) گوزن بومی شرق آسیا و آمریکای شمالی یکی از انواع مرال محسوب می‌شد؛ این باور بر اساس دورگه‌های باروری که از آمیزش این دو جانور در اسارت به دست آمده بود، اتخاذ شده بود، ولی مطالعات ژنتیکی اخیر بر روی صدها نمونه از زیرگونه‌های مختلف مرال و الک و همچنین دیگر گونه‌های خانوادهٔ گوزن‌های Cervus مشخص کرده که این دو گونه‌های مستقلی به شمار می‌روند. برخی منابع بر اساس همین مطالعات ژنتیکی مرال را یک «گروه گونه‌ای» (و نه یک گونه مستقل) شامل گونه‌های مختلف مرال و واپیتی محسوب کرده‌اند، اما در مورد تعداد گونه‌های موجود در این گروه گونه‌ای اتفاق نظری وجود ندارد. از گونه‌های مستقلی که برای آن پیشنهاد شده؛ گوزن آسیای مرکزی، گوزن کُرسی، گوزن منچوری و گوزن تبتی است. بر این اساس گوزن آسیای مرکزی شامل «مرال یارکندی» yarkandensis و «مرال بلخی» bactrianus و شاید «مرال کشمیری» hanglu می‌شود. برخی دیگر نیز «مرال بربری» (بومی شمال آفریقا) barbarus و «مرال کرسی» corsicanus را یک گونه مستقل با نام گوزن بربری و مرال گانسو kansuensis و مرال سیچوان macneilli در تبت و مرکز چین را هم گونه مستقل دیگری با نام C. wallichii و مرال‌های بومی شرق دور روسیه و شمال شرق چین را هم گونه مستقل دیگری با نام C. xanthopygus محسوب می‌کنند. با پذیرفتن این تقسیم‌بندی مرال اصلی فقط شامل مرال‌های بومی اروپای قاره‌ای، آناتولی، قفقاز و ایران می‌شود و واپیتی هم شامل گوزن‌های بومی آمریکای شمالی. در جدول زیر از تقسیم‌بندی‌ای پیروی شده‌است که گوزن آسیای مرکزی و گوزن کرسی را از زیرگونه‌های مرال محسوب می‌کند و واپیتی بومی آمریکای شمالی، گوزن منچوری و گوزن تبتی در آن جای نمی‌گیرند. گاوبانگی اصطلاحی است که به دوره جفت گیری مَرال ها یا گوزن قرمز خزر گفته می شود. این دوره از اواسط شهریور ماه هر سال آغاز می شود و تا نیمه مهرماه به مدت یک ماه ادامه پیدا می کند. در این دوره مرال های نر با برآوردن آوایی بلند مرال های ماده را به مراسم جفت گیری و مرال های نر را به مبارزه دعوت می کنند. این صدا بسیار بلند است و از فواصل بسیار دور هم شنیده می شود و به دلیل شباهتش به صدای گاو به گاوبانگی شهرت پیدا کرده است. ماده ها با شنیدن صدای گاوبانگی از دل جنگل ها بیرون می آیند و برای جفت گیری به چمنزارها می آیند. البته این کار باعث می شود تا مرال ها در دیدرس شکارچیان قرار بگیرند و به راحتی شکار بشوند. نرهای دیگری هم که صدای گاوبانگی را شنیده اند برای مبارزه و شکست رقیب و تعیین قلمرو به چمنزار می آیند. بین نرها اغلب جنگ های شدیدی در می گیرد که گاهی به فرار نر ضعیف تر و گاهی به زخمی شدن شدید یا حتی مرگ یکی از نرها منجر می شود. نری که پیروز مبارزه شده و قوی تر بوده می تواند جفت گیری کند و حد و حدود قلمرو خود را تعیین کند. همچنین اگر مرال نر صدای گاوبانگی مرال نری غریبه را داخل قلمرویش بشنود به سرعت به آن سمت می رود تا او را از قلمرویش بیرون کند. مرال یا گوزن قرمز خزر | Caspian Red Deer گوزن قرمز خزر که بیشتر به نام مرال شناخته می شود یکی از گونه های گوزن قرمز است و همان طور که از نامش هم مشخص است در حاشیه دریای خزر یا کاسپین زندگی می کند. این گونه از گوزن در مناطق جنگلی بین دریای سیاه و دریای خزر و به ویژه جنگل های هیرکانی امتداد دریای خزر ایران زندگی می کنند. مرال یا گوزن قرمز خزری گاهی به نام های گوزن نجیب یا گوزن قرمز شرقی هم نامیده می شود. مرال ها از گونه های تحت حفاظت در جنگل های شمال هستند و نسل آن ها به دلیل شکارهای غیرقانونی و بی رویه وتخریب زیستگاه به شدت در معرض خطر نابودی قرار دارد. مرال یا گوزن قرمز خزری در جنگل های هیرکانی جنوب دریای خزر از شمال غرب تا جنگل های ارسباران و از شمال شرق تا بخش هایی از خراسان شمالی زندگی می کنند. همچنین از جمله جنگل های مشهوری که سکونتگاه مرال هاست می توان به مناطق جنگلی هزارجریب بهشهر و نکا، پناهگاه حیات وحش دودانگه و چهاردانگه و منطقه حفاظت شده البرز مرکزی اشاره کرد. مرال بالغ حدود ۱۳۷ سانتی متر قد دارد و وزنی بین ۲۳۰ تا ۳۲۰ کیلوگرم پیدا می کند. یکی از مشخصه های مرال ها شاخ ها بلند و محکم آن هاست که طولی حدودا ۱۲۰ سانتی متر دارند. مرال ها در فصل گاوبانگی جفت گیری می کنند و پس از طی دوره بارداری حدودا ۸ ماه در فصل بهار یک یا دو نوزاد به دنیا می آیند.
همان طور که در بالا هم توضیح دادیم فصل گاوبانگی یکی از مراحل مهم و حیاتی در زندگی گوزن قرمز خزری به شمار می رود و بقاء و تولید مثل این گوزن ها به دوره گاوبانگی وابسته است. مرال های نر با فرارسیدن دوره گاوبانگی به دنبال جفت می روند و با برآوردن صداهایی بسیار بلند ماده ها و نرهای رقیب را فرامی خوانند. در حالت عادی مرال ها در دل جنگل های درهم تنیده هیرکانی زندگی می کنند و به دلیل هشیاری بالا شکار آن ها بسیار سخت و دشوار است. اما مرال های نر در فصل گاوبانگی در یک حالت مستی و گیجی به سر می برند و به همین دلیل هشیاری لازم برای فرار از دست شکاچیان را ندارند. به همین دلیل متاسفانه شکارچیان از این فرصت سواستفاده می کنند و اقدام به شکار مرال ها می کنند. حتی برخی شکارچیان با دمیدن در شاخ هایی مخصوص صدای مرال های نر را تقلید می کنند. از آن جا که مرال نر در این دوره هشیاری لازم را ندارد فریب این صدا را می خورد و فکر می کند که یک گوزن نر در محدوده قلمرو او وارد شده و به این ترتیب به راحتی شکار می شود. خوشبختانه در سال های اخیر با فرارسیدن فصل گاوبانگی اقدامات خوبی در جهت محافظت از این گونه در حال انقراض صورت گرفته است. به گفته ربیعی، رئیس اداره حیات وحش اداره کل منابع طبیعی استان مازندران تعداد مرال های هیرکانی طبق سرشماری سال گذشته حدودا ۴۰۰ راس بوده است و در سال هایی اخیر با فرارسیدن فصل گاوبانگی مرال ها گروه هایی ویژه برای محافظت از این گونه گوزن در ۱۲ منطقه زیستگاهی مرال ها در جنگل های هیرکانی مستقر می شوند. این گروه ها با هرگونه اقدام مشکوک و شکار غیرقانونی به شدت برخورد می کنند. از مردم بومی که در مناطق جنگلی زندگی می کنند و همین طور گردشگران و توریست ها درخواست می شود در فصل گاوبانگی حتی الامکان از ورود به مناطق جنگلی خودداری کنند و با مشاهده هرگونه تخلف و شکار غیرقانونی مراتب را به اداره کل منابع طبیعی اطلاع بدهند. مرال ها یا گوزن های قرمز خزری گونه هایی در حال انقراض هستند که حیات و بقاء آن ها تا حد زیادی به آگاهی و مسئولیت پذیری ما انسان ها بستگی دارد.

پرورش گوزن، صنعتی جدید با سوددهی بالا

 گوشت گوزن نسبت به گاو دارای کیفیت بالاتری است و همین امر یکی از دلایل محبوبیت پرورش گوزن به عنوان منبع غذایی است و گوزن به عنوان یکی از حیوانات حلال گوشت و دارای مزیت‌های بی‌شمار، هم برای مصرف‌کننده و هم برای سرمایه‌گذار به حساب می‌آید. مرال، بزرگترین نوع از گونه گوزن است که نرها با داشتن شاخ و اندازه‌ای بزرگتراز ماده‌ها، از آن‌ها متمایزند و وزنشان تا ۲۴۰ کیلوگرم نیز می‌رسد؛ و مهمترین مزیت پرورش گوزن در مقایسه با سرمایه‌گذاری در دیگر دام‌ها این است که گوزن علوفه‌های مرتع را با کارایی بالا به پروتئین تبدیل می‌کند. بر این اساس با مدیریت مناسب می‌توان گوزن را در زمین‌های حاشیه‌ای پرورش داد و همچنین آن‌ها به خوبی با شرایط چراگاه‌های موجود سازگار می‌شوند و مزیت بزرگ دیگر این حیوان، نسبت بالای گوشت کم‌چرب تولید شده به ازای هر کیلوگرم وزن زنده دام است.

تولید و پرورش گوزن گوشتی

مرال (Red Deer) با نام علمیCervus elaphus   از خانواده گوزن‌ها Cervidae به‌حساب می‌آید. پراکنش آن در قاره اروپا، شمال آفریقا، آسیا و در ایران در استان‌های گلستان، مازندران و گیلان پراکنده است. تعدادی نیز به منطقه ارسباران در آذربایجان شرقی منتقل شده‌اند. مرال بزرگترین گونه گوزن ایران و زیستگاه آن، مناطق جنگلی و بیشه زارهای مناطق کوهستانی است. رژیم غذایی آن شامل علوفه، جوانه، برگ های جوان، پوست درختان، قارچ، توت، تمشک و انواع میوه های جنگلی دسته‌بندی شده است. جفت‌گیری مرال ها از اواسط شهریور تا اواسط مهر انجام می‌شود.

میانگین وزن جنس نر ۲۴۰-۱۶۰ کیلوگرم، طول بدن ۲۳۰-۱۷۰ سانتی متر و ارتفاع حدود ۱۵۰ سانتی متر است. در جنس ماده دامنه وزنی ۱۷۰-۱۲۰ کیلوگرم، طول بدن ۲۱۰-۱۶۰ سانتی متر و ارتفاع بدن حدود ۱۲۰ سانتی متر می باشد. زیر گونه های مرال شامل: مرال اروپای غربی، مرال اروپای مرکزی، مرال خزری (پراکنش در آسیای صغیر، قفقاز و شمال ایران)، مرال اسکاتلندی، مرال کرسی، مرال کشمیری، مرال بلخی و مرال یارکندی است. مرال های بومی ایران از انواع بزرگ جثه مرال به شمار می روند.

در حالی که جمعیت مرال در ایران به شدت کاهش یافته و اگر این روند ادامه یابد در آینده نزدیک در خطر انقراض قرار خواهد گرفت، در بسیاری از کشورها به عنوان یکی از شاخه های صنعت دامپروری و برای تولید گوشت و دیگر فراورده های جانبی پرورش می یابد. هرچند پرورش تجاری گوزن به نسبت صنعت جدیدی است با این حال بیش از ۱۰۰ میلیون دلار درآمد سالانه برای کشورهای اصلی پرورش‌دهنده مانند نیوزیلند، ایرلند، بریتانیای بزرگ و آلمان تولید می کند. نیوزیلند به تنهایی سالیانه بیش از۱۰۰۰ تن گوشت گوزن به ایالات متحده صادر می کند.

چرا پرورش گوزن؟

گوزن در بسیاری از مناطق دنیا برای تهیه غذاهای مختلفی مانند استیک، انواع خورشت‌ها، کباب و غیره استفاده می‌شود و مزه این گوشت مشابه گوشت گاو است. گوزن بافت نرم‌تری نسبت به گوشت گاو دارد، ضمن اینکه چربی آن نیز کمتر است. مطالعات متخصصان تغذیه نشان می‌دهد که این گوشت دارای کالری مناسب و پروتئینی تقریبا مشابه با گوشت گاو و گوسفند است و گوشت گوزن های پرورشی دارای بافت ریز، ملایم، ترد و خوش طعم و مطبوع و متمایز از گوشت گوزن شکار‌شده‌ی وحشی است. گوشت این حیوان همچنین با توصیه های متخصصان قلب برای منع استفاده از چربی، کلسترول و کالری سازگاری دارد. در حال حاضر گوشت گوزن به قیمت هر کیلوگرم  بیش از۲۰۰ هزار تومان در حد کم در بازار عرضه می شود که مشتریان خاص خود را دارد. مرال قدرت باروری بالا و عمر پرورش و تولید مثلی طولانی دارد و به راحتی زایمان می کند؛ خیلی زود بچه های خود را از شیر می گیرد ضمن اینکه رفتار آرام مرال ها و جثه مناسب، وارسی دام ها و جابجایی ها را آسان می کند. همچنین زمستان های سرد و تابستان های گرم را تحمل می کند و حساسیت آن به بیماری پایین است.

پرورش تجاری گوزن، صنعت جدیدی است و عدم نیاز پرورش گوزن به محیط سرپوشیده، سازگاری با شرایط آب و هوایی و سوددهی بیشتر در مقایسه با پرورش گاو و گوساله، فرصت مناسبی برای پرورش این دام در ایران است. از دیگر مزایای آن می‌توان به استفاده از شاخ گوزن برای مصارف دارویی، پوست آن برای چرم سازی و بهره گیری از گوشت آن به عنوان ماده‌ای پروتیئنی در سبد غذایی و در اختیار گذاردن گوزن به قرقگاه‌های شکار، اشاره کرد. پرورش مرال حق انتخاب خوبی برای برخی فعالیت‌های کوچک یا پاره وقت کشاورزی است اما پرورش دهندگان باید توجه داشته باشند که لازم است در مورد بازاریابی محصولاتشان بسیار فعال باشند و در مورد پرورش گوزن و کارهای مربوط به آن اطلاعات کافی به دست آورند.