مار‌

مار‌ها نقش مهمی در هر اکوسیستمی دارند. آن‌ها جمعیت جوندگان از جمله موش‌های خانگی و صحرایی را تحت کنترل نگه می‌دارند. با کاهش جمعیت مارها، تعداد موش‌ها افزایش می‌یابد.

بسیاری از حیوانات دیگری هم که غذای مار‌ها هستند به محصولات کشاورزی آسیب می‌زنند از جمله پرندگان، قورباغه‌ها و حشراتی مثل کرم‌ها و عنکبوت ها.

بعضی از گونه‌های مار هم از دیگر انواع مار تغذیه می‌کنند. حتی در مواردی مار‌های سمی خوراک مار‌های غیر سمی می‌شوند. برخی انواع مار پروتئینی در خون خود دارند که آن‌ها را در برابر سم نیش مار‌های افعی مصون می‌کند.

پیشرفت علم

مار‌ها به دانشمندان و محققان هم کمک می‌کنند درک بیشتری و بهتری از دنیای پیرامون ما پیدا کنند.

در بسیاری از تحقیقات پزشکی از مار‌ها استفاده می‌شود. مثلاً از نیش یک مار اغلب برای درمان نیش همان مار استفاده می‌شود.

به فرآیند استخراج سم از مار «دوشیدن» گفته می‌شود. مار‌ها باید به دفعات دوشیده شوند تا سم کافی برای ساخت پادزهر مار به مقدار مؤثر به دست آید.

علاوه بر این به گفته‌ی محققان، سم نیش مار‌ها نقش مهمی در ساخت ابزار‌های توقف خونریزی دارد.

بسته به گونه‌ی مار، مواد تشکیل دهنده‌ی سم مار عبارتند از مواد انعقاد کننده‌ی خون که به انعقاد خون کمک می‌کنند و دیگر موادی که مانع از آن می‌شوند که پلاکت‌های خون زخم را ببندند. علم به این موضوع به ساخت درمان‌هایی برای اختلالاتی همچون هموفیلی کمک کرده، بیماری‌ای که باعث می‌شود زخم‌ها به درستی التیام نیابند.

اما سم مار تنها بخش این حیوان نیست که از آن در علم پزشکی استفاده می‌شود.

پوست مار و پوست انسان، علیرغم تفاوت‌های بسیارشان، نفوذ پذیری مشابهی دارند. به همین دلیل اگر دانشمندان قصد انجام تحقیقی در رابطه با پوست انسان، مثلاً میزان جذب دارو از طریق پوست یا زیست پذیری پیوند‌های پوستی داشته باشند می‌توانند به جای پوست انسان از پوست مار استفاده کنند. برای این کار از پوست‌هایی که مار‌ها قبلاً انداخته اند استفاده می‌شود که از هر نظر بهتر از نمونه‌ی پوست انسان هستند چرا که دستیابی به آن‌ها ارزان‌تر و کم خطرتر بوده و ذخیره و نگهداری آن‌ها هم ساده‌تر است.

مار‌ها به پیشرفت علم رباتیک هم کمک می‌کنند، علمی که در آن به طراحی و ساخت ربات‌ها پرداخته می‌شود.

مار‌ها هیچ پایی ندارند، اما برای حرکت دادن بدن خود نیازی به آن ندارند. این حیوانات در حین خزیدن طوری بدن خود را پیچ و تاب می‌دهند که می‌توانند مستقیم به جلو حرکت کنند بدون آنکه دائماً از سمتی به سمتی دیگر جا به جا شوند.

دانشمندان با بررسی حرکت مارپیچ بدن مار‌ها موفق به شبیه سازی آن در یک ربات شدند. آن‌ها یک ربات شبه مار ساخته اند که قادر است بدون استفاده از پا، مستقیم به جلو حرکت کند. این ویژگی باعث می‌شود ربات بتواند وارد مکان‌های تنگ و کوچک شود، همانطور که مار‌ها قادرند وارد حفره‌های کوچک شوند.

از چنین ربات‌هایی می‌توان در هنگام وقوع بلایای طبیعی برای جستجو و نجات افراد استفاده کرد. اینگونه ربات‌ها علاوه بر اینکه به راحتی وارد مکان‌های کوچکی می‌شوند که تنگ‌تر از آنی هستند که انسان بتواند داخل شان شود، پایی هم ندارند که در جایی یا چیزی گیر کند و بنابراین در مسیر‌های صعب العبور یا ناهموار هم می‌توانند به راحتی حرکت کنند.

از چنین ربات‌هایی می‌توان بر روی سطوح عمودی هم استفاده کرد و آن‌ها می‌توانند به ارتفاع بالاتری برسند.

محققان همچنین با مدل برداری از نحوه‌ی حرکت ستون فقرات مار‌ها که انعطاف پذیری زیادی دارد، موفق به ساخت یک سیستم تله رباتیک برای انجام عمل جراحی حلق شده اند.

زهر مار کاربرد درمانی بسیاری دارد

مار يكى از مفيدترين حيوانات اين كره خاكى براى توليد انواع دارو ها و سرم ها و واكسن هاست و جالب اينكه اين دارو ها از بزاق دهان يا همان زهر مارهايى تهيه مى شوند .

با اين حال تخمين زده مى شود كه سالانه ۵ ميليون مار گزيدگى در سراسر جهان اتفاق مى افتد كه مسئول ۱۲۵ هزار مرگ در طول سال است. مار گزيدگى خصوصاً در مناطق گرمسيرى و نواحى كه قطب كشاورزى است به وفور ديده مى شود زيرا در اين مناطق تعداد زيادى مار در همزيستى با انسان به سر مى برند.

ولى فقط اين ها براى انسان خطرناك نيستند چون بعضى از مار هاى غير سمى شكار خود را با پيچيدن به دور قفسه سينه جاندار و اعمال فشار و انقباض و شكستن قفسه سينه حيوان كه باعث جلوگيرى از تنفس جاندار يا ايجاد ايست قلبى مى شود از پاى در مى آورند .
مواد سازنده سم مارها
سم مار در حقيقت نوع تغيير يافته بزاق دهان مار است كه از غدد بزاقى تغيير يافته براى اين كار توليد مى شود و از طريق دندان هاى تو خالى جلوى دهان مار به بدن جاندار تزريق مى شوند.

در سم مار تعداد زيادى مواد شيميايى وجود دارد كه هر كدام به قسمتى از بدن جاندار آسيب مى رساند:
سم مار مايعى است روغنى شكل و بر حسب نوع مار به رنگ سفيد تا زرد پررنگ، شفاف يا كدر و اندكى اسيدى است. سم مار مخلوطى است از مواد پيچيده پروتئينى با خواص سمى و آنزيمى و مواد غير پروتئينى از قبيل انواع ليپيد ها، كربوهيدرات ها، نمك هاى مختلف فلزى و شبه فلزى، ريبوفلاوين و آب.
سم ماده ايست سرشار از آنزيم.

حدود ۲۶ نوع آنزيم در سم مار ها وجود دارد. در حدود ۹۰ تا ۹۲ درصد از وزن خشك سم را مواد پروتئينى تشكيل مى دهند، كه برخى از آنها روى دستگاه عصبى تأثير مى گذارند، برخى تراوايى غشاى ياخته را تغيير مى دهند و بعضى ديگر موجب تخريب تار هاى ماهيچه اى مى شوند.
به طور خلاصه اين مواد شيميايى به ۴ دسته تقسيم مى شوند. سموم سلولى كه باعث آسيب موضعى بافت در محل گزش مى شوند. سموم خونى كه باعث خونريزى داخلى مى شوند. سموم عصبى كه روى سيستم عصبى اثر مى گذارند و سموم قلبى كه مستقيماً قلب را تحت تأثير قرار مى دهند. گزش توسط مار مى تواند از يك زخم سوراخ مانند كوچك و ساده تا بيمارى تهديد كننده حيات و مرگ را باعث شود. هميشه بايد اين نكته را مد نظر داشت كه علائم اوليه متعاقب گزش مى توانند گمراه كننده باشند و گاهى قربانى در حالى كه علائم قابل توجه اوليه ندارد ناگهان به طرف شوك و مشكلات تنفسى سوق پيدا مى كند.
دانشمندان دريافته اند بهره گيرى از سم يك نوع مار كشنده مى تواند جان هزاران بيمار را از مرگ نجات دهد. سم مار تايپان حاوى پروتئين معجزه آسايى است كه بلافاصله خون را منعقد مى كند. از اين پروتئين كه فاكتور رايكس نام دارد مى توان براى توقف خون ريزى به هنگام جراحى قلب و عمل جراحى روى كسانى كه در حوادث مجروح شده اند بهره برد. فاكتور رايكس اين پروتئين احتمالاً قوى ترين عامل انعقاد خون است كه تاكنون كشف شده است.

 سم بسيار كشنده نوعى مار مى تواند در درمان ايست قلبى بر اثر ضعف عضلانى مؤثر باشد. به گفته پژوهشگران استراليايى، سم مار تاپيان در پيشگيرى از ايست قلبى در خرگوش هاى آزمايشگاهى مؤثر است و اميد است اثر آن در چند سال آينده در انسان نيز بررسى شود.

به طور كلى دو شيوه مختلف براى تشخيص يك مار «سمى» از مار«غير سمى» وجود دارد. روش اول، تشخيص اندازه و نوع حركت مارهاست. مارهاى سمى دمى كوتاه و كلفت و طرز حركتى بطئى دارند ( با انبساط و انقباض ). در حالى كه مار هاى غير سمى از قطر وسط بدن تا انتهاى دم باريك تر مى شوند و طرز حركتشان نيزبه هردوشيوه مستقيم و مارپيچ است .
اما راه دوم تشخيص گزش مار از روى آثار دندانى آنهاست. به دليل تفاوت درشكل و موقعيت دندان ها در مار هاى سمى و غير سمى، با دقت در محل گزيدگى مى توان سمى يا غير سمى بودن آن را تشخيص داد .
سيد كاظم مؤذن زاده كه ۲۷ سال از عمرخود را با مار ها وصرف شكار و نگهدارى از آنها كرده است با اشاره به انواع سموم مار ها مى گويد: سم مار ها را مى توان به دو دسته كلى تقسيم كرد :
زهر هاى مختل كننده جريان خون :اين نوع زهر ها خون، رگ ها و ساير بافت هاى بدن را تجزيه و متلاشى مى كنند. از بارز ترين علائم اين نوع زهر، عدم انعقاد خون هست و زهرهاى اعصاب كه برخلاف نوع اول زهر هاى اعصاب، اثرى فلج كننده بر سيستم عضلانى، دستگاه تنفسى و قلب دارند .